هنوزهم ارزشیابی

 ارزش‌يابی نوین با نگرشی به قرآن كريم

سنجش و ارزیابی میزان پيشرفت در هر فعالیت از اهمیت خاصی برخوردار است  و طبیعی است که برای موثر بودن آموزش در نظام آموزش و پرورش ، جایگاه و پایگاه مضاعف مییابد، هرچند در سالهای اخیر در نظام آموزشی بعضی كشور‌ها از جمله ايران، «كميت‌محوری» بر «كيفيت‌محوری» فائق شده است؛ ارزشیابی حلقه ای از زنجیره آموزش و مکمل سایر فعالیتهای معلم و بخش تکمیلی و جدا نشدنی تعلیم و تربیت است.

در این فعالیت معلم، با استفاده از روشها، فنون و ابزارهای مختلف اندازه گیری، بازده دانش آموزان را در زمینه های مختلف درسی و رفتاری سنجش کرده و مورد ارزیابی قرار می دهد و از این طریق میزان موفقیت خود و آنان را در دستیابی و تحقق اهداف آموزشی و تربیتی مشخص می نماید. و بنابراین نظریه های جدید آموزشی در سراسر فرآیند آموزش و تدریس به ارزیابی فعالیت سفارش می کند و چنانچه این سنجش و ارزشیابی بر اساس اصول و موازین واقعی صورت نپذیرد، نمی تواند عامل موثری در بهبود یادگیری فراگیران و آموزش معلم به شمار آورد. در مقاله زیر ارزشیابی از منظر قرآن با ارزشیابی نظام آموزشی مقایسه می شود.و جای آنست که برای تحول در نظام آموزشی و به تبع آن توسعه فرهنگی جامعه  در هر بخشی به معارف قرآن نگاهی موشکافانه داشته باشیم .

تاریخچه ارزشیابی

ارزشیابی میزان موفقیت فراگیران از مطالب و محتوای آموزش از گذشته های بسیار دور مرسوم بوده است.

[اجرای آزمون خدمات اجتماعی از سه هزار سال پیش در چین آغاز شد. دراین زمان یکی از امپراطوران تصمیم گرفت شایستگی ماموران خود را بسنجد و از آن پس، کسانی به مشاغل دولتی منصوب می شدند که نمره خوبی درموسیقی،سوارکاری،حقوق مدنی، نویسندگی اصول کنفسیوس و آگاهی از تشریفات می گرفتند.

براساس منابع تاریخی، در ایران نیز در زمان شاپور ساسانی، در جندی شاپور برای دانشجویان پزشکی، مجالس امتحان برگزار می شد و قبول شدگان ، اجازه نامه پزشکی می گرفتند.

در اواخر دوره زندیه ، کودکان در حضور رجال و علما امتحان شفاهی تعلیمات دینی می دادند. و معلمان دوره قاجاریه، هرروزه از شاگردان درس می پرسیدند.ارزشیابی در این دوران همگی به منظور افزایش مهارت سخنوری و کارآرایی افراد بوده است .

[نکته آخر آنکه، تا قرن نوزدهم امتحانات کتبی ناشناخته بود و اولین تلاش از سال ۱۸۵٤ در مدارس بوستون آمریکا بحساب می آید.^[1]]

مقدمه
واژه‌ «ارزش‌يابی‌» در لغتنامه های فارسی (دهخدا، معين، عميد و ...) باعنوان ارزيابی عمل، يافتن  ارزش و بهای هرچیز و سنجش و بررسی تعريف شده است؛

در روشهاي سنتي آموزش وپرورش، امتحان به عملي گفته ميشود كه درپايان هرنيمسال تحصيلي براي اندازه گيري ميزان آموخته هاي شاگردان و تعيين قبول شدگان و مردودين به منظور ارتقاي شاگردان از كلاسي به كلاس ديگر يا از واحدي به واحد ديگر انجام مي گرفت و مي گيرد.

[اندازه گیری، در آموزش و پرورش «عبارت از به دست آوردن اندازه ها و اطلاعات مربوط به ويژگي خاص به صورت كميت است» و آزمون يكي از وسايل اندازه گيري فعاليت هاي آموزشي و پيشرفت تحصيلي شاگردان است و معمولا به سوالاتي اطلاق مي شود كه در اختيار شاگردان قرار مي گيرد تا بدان پاسخ گويند.ارزشيابي نيز فرآيندي است منظم براي تعيين و تشخيص ميزان پيشرفت شاگردان در رسيدن به هدف هاي آموزشي است[2].] سوالاتي كه معمولا پس از گذشت يكي دو روز از برگزاري امتحان، چيزي در ذهن فراگير باقي نميگذارد. اصطلاحاتي كه در فرهنگ عمومي مردم ما وجود دارد ناشي از همين اضطراب است. مطالعة آزاد، شب امتحان و فاصله بين امتحانات براي مطالعة بيشتر و كسب نمرة بهتر.

 متاسفانه اين موضوع از كلاس اول ابتدايي تا آخرين سطح تحصيلي دانشگاهي وجود داشته و دارد. دانش آموز ابتدايي ترس شب امتحان دارد و دانشجوي دكترا هم به همين شكل. بی توجه به آنکه آزمون یکی از وسایل لازم در آموزش و پرورش است نه کافی.

در هر صورت ارزشیابی با هدف تعيين ميزان موفقيت يك برنامه، يك درس، ‌يك آزمايش و ... همچنين به معنی قضاوت و داوری بيان شده است و در قرآن نیز، ‌اين واژه با كلماتی چون «امتحن» (سوره ممتحنه/١۰)، « ابتلی » (بقره/١٢٤)  و «بلاءمبین»، (دخان/ ٣٣)  و «لیبلوا»(محمد/ ٤) و « فتن » (دخان /١۷)‌به معنی آزمون، آزمايش و امتحان آمده است.

واژه «ارزشيابی» به معنای يافتن ارزشها است؛ از اين رو نيازمند آن است كه ارزیابی کننده، ملاک هایی را برای ارزشیابی تعیین کند.

خداوند در آیات متعدد قول و فعل افراد را با محك قرآن ارزشگذاری کرده که هرچه اين عقايد و نظرات انطباق بيشتری با قرآن داشته باشد، از دوام، موفقيت و مقبوليت بيشتری برخوردار خواهد بود.

[يك آزمون بايد در جهت بررسي و برآورد تحقق اهداف درس باشد و اهداف حوزه هاي مختلف يادگيري (شناختي ، عاطفي و رفتاري ) را پوشش دهد[3].] همچنين با محتواي آموزشي ، تجارب و فعاليتهاي يادگيري و روش هاي تدريس هماهنگي و تناسب كامل داشته باشد و [مهمتر از همه اينكه بخشي از برنامه هاي يادگيري دانش آموزان باشد و تنها وسيله اي براي قضاوت در مورد صلاحيت هاي آنان براي عبور از يك دورة تحصيلي و ورود به مرحله و دورة بعد نباشد و در نهايت موجب ايجاد دلهره و نگراني در آنها نگردد.^[4]]

در نظام ارزشیابی نوین، ارزش‌يابی بايد در راستای برآورده کردن اهداف‌ زير باشد:

[١ـ میزان پیشرفت فراگير در يك برنامه آموزشی ٢- راههای  پيشرفت فراگير ٣- راهکارهایی برای  استمرار این پیشرفت «طاهره رستگار ،ارزشیابی در خدمت آموزش، منادی تربیت ١٣۸٣»[5]]

هدف پژوهش

خدای علیم در کتاب کریم بارها و بارها هدف از ارسال رسل و نزول کتب آسمانی را  هدايت نوع بشر خوانده که نظام آموزش و پرورش به نوعی در راستای این هدف آسمانی است .

الف) در هر نظام و ساختاری بویژه درنظام آموزشی، نظارت و ارزشیابی برنامه‌ها و فعاليت‌های آموزشی از اهميت خاصی برخوردار است که متناسب با زمان و مکان نیازمند بررسی و آسیب شناسی است .  

ب) يكی از علل افت تحصيلی در مدارس ما، ارزشيابی به معنای امتحان و آزمون است که رويكردهای نو در سنجش و ارزشيابی، بر سنجش مستمر در فرايند آموزش و پرورش تأكيد دارد تا هم نقاط ضعف رفع شود و هم به پیشرفت اهداف آموزشی کمک کرده باشد..

ج) تطبیق مقررات جامعه با معارف قرآن، آينه‌ای فراروی متوليان و مجريان امر بوده كه افزايش و تقويت رشد كمی و كيفی را درپی خواهد داشت.

اولین مرحله انجام ارزشیابی، تعریف صفت مورد اندازه گیری است. که در قرآن نیز اشاره شده: « لیبلوکم ایکم احسن عملا » و در نظام آموزشی نیز موفقیت در مواد درسی،هدف از انجام امتحان است [و هدف از انجام امتحان دنبال کردن و تحقق مقاصد زیر است.

وسیله بهبود و اصلاح روشهای تدریس ، رفع نارسایی های آموزشی دانش آموزان و کیفیت بخشی به یادگیری آنهاست. کشف نقاط ضعف، ایجاد رغبت و علاقه در دانش آموزان و کسب عادت صحیح و مفید آموزشی توسط دانش آموزان است.[6]]

الف) به حق قضاوت کنید.

«وقضی بینهم بالحق و هم لا یظلمون،/ به حق بین آنها داوری شود و به کسی ظلم نمیکند ،/ زمر ۶٩»

«و الله یقضی بالحق ، خدا به حق حکم میکند ./غافر٢۰ »

به استناد آیات فوق، میتوان چنین نتیجه گرفت که در کلاس درس  نیز باید به عدل و انصاف داوری کرد، و نمره هر دانش آموز به گونه ای باشد که به او ظلم نشود و نمره ای به ناحق از کسی دریغ نشود. هرآنچه را درست نوشته یا انجام داده به تناسب، باید نمره به آن تعلق بگیرد و اگر اشتباهی انجام داده ، به همان میزان باید با او برخورد کرد و در یک کلام به عملکرد دانش آموز توجه کنیم و براساس آن تصمیم گیری کنیم .

«وقتی تمام قسمتهای برنامه درسی، اهداف رفتاری، فعالیتها، آموزش و سنجش مناسب میشوند یادگیری دانش آموز بطور خودکار اصلاح و تنظیم خواهد شد».^[7]

ب) نمره مستمر دانش آموزان

 « ان الحسنات یُذهِبن السيئات، خوبیها، بدیها را از بین می برد /هود ١١٤»

 « یُبَدِّلُ الله سَیِّئاتِهِم حَسَنات، خداوند، بدی‌های (توبه‌كنندگان) را به خوبی‌ها تبديل می‌كند/فرقان۷۰»

ملاک قبولی هر دانش‌آموز ، حاصل جمع نمرات ارزشيابی مستمر و پایانی  است که آثار روانی بر  فراگير می‌گذارد و در برخی موارد دانش آموز را از ادامه راه دلسرد میکند. برای رفع این مشکل میتوان با آنها شرط کرد اگر در ارزشيابی پایانی، نمره‌ فراگیر بيشتر شد همان نمره را مدنظر قرار دهيم که در این حالت  فراگير با اميد و علاقه بيشتری به امر يادگيری همّت خواهد گمارد.

این آیه تدبیری را مورد توجه قرار داده است تا فرد به علت گذشته‌ بد خود، همواره در نا اميدی از رحمت الهی نباشد؛ بلكه يقين كند كه كارهای بد گذشته در اثر كارهای خوب امروز او مبدل به نيكی می‌شوند که در مدرسه نیز میتوان از این عامل تشویقی برای ایجاد انگیزه و پیشرفت تحصیلی استفاده کرد. پس میتوان به او اطمینان داد که درصورت استمرار کسب نمرات‌ خوب  ‌نمره‌های ضعیف او خنثی می شود. در محاسبه نمره ارزشيابی مستمر، نیز میتوان نمرات بالای آن دانش آموز راجايگزين نمرات پايين قرار داد. که دو ویژگی دارد.هم دانش آموز به امید جبران کاستیهای قبل تلاش میکند و هم اینکه در اثر این تلاش راه به پیشرفت برده و از تعداد این قبیل دانش آموزان کم خواهدشد.  

ج) توجه به تفاوتهای فردی:

« قم اللیل الا قلیلا» نماز شب را برای پیامبرحتمی و واجب می داند در حالی که برای امت او مستحب است.

«لا یکلف الله نفسا الا وسعها/ طلاق ۷»

در آیه نخست خدای کریم، به واسطه مقام رسالت و انجام وظایف،رسول امین را از جمله مردم متمایز کرده است که به اصطلاح امروز تفاوت فردی را برای حضرت خاتم (ص)قائل شده است. و در آیه دوم فرموده است که هرکس به اندازه توانش مسوول است. پس چنین امری در بین انسانها  و دانش آموزان نیز قابل تامل است و در امر آزمون و آموزش باید تفاوتهای فردی مورد توجه قرار گیرد. «موقعيت اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، استعدادهای درونی و نیزميزان سواد والدين و اطلاع و توجه ايشان به مسائل تربيتی و ميزان ارتباط آن‌ها با مدرسه و كتاب‌های درسی در  يادگيری فرزند نقش مهمی دارد.^[8]

«به اعتقاد توماس گود (1993)تحقیقات ثابت میکندکه معلمان در یادگیری دانش آموزان تبعیض قائل میشوند و این مساله باعث عقب ماندگی طبقات فقیر می شود.^[9]»

از اين رو برنامه‌ريزان و معلمان نیز به اصل تفاوت‌های فردی باید  توجه خاص داشته باشند.در نظام ارزش‌يابی كشور ما كه به دنبال رساندن همه‌ دانش‌آموزان به گرفتن نمره ٢۰ است، ‌حرف زدن از "تفاوت‌های فردی" سخنی پارادکسیکال است زيرا با كمی دقت، به يك تناقض آشكار پی می‌بريم و آن مسئله تضاد و تناقض بين آوردن نمره ٢۰ و توجه به تفاوت‌های فردی است.

«راهکاری که در نهایت آنها را از خود و اهدافشان دور می کند و مانع رشد در دیگر زمینه ها نیز می شود، چرا که اضطراب را به همراه دارد.»[10]

 در نظام ارزشيابی صحيح مبتنی بر تفاوت‌های فردی، ارزش‌يابی مستمر و فرايند يادگيری به همان اندازه اهميت دارندكه ارزشيابی پايانی و نتيجه آن اهميت دارد.بنابراین نمیتوان ارزشیابی مستمر در طول دوره را کمتر از ارزشیابی پایانی تلقی کرد.

د) تشویق

«فبشره بمغفره و اجرکریم ، بشارت ده به مغفرت خدا و پاداش کریمانه او./یس١١ »؛،

« من عمل صالحا... یرزقون بغیر حساب، نیکوکاران باایمان از رزق بیحساب بهره مند خواهند شد./ غافر٤۰»

« ویزیدهم من فضله ، خدا از روی فضل خود، ثواب نیکوکاران را می افزاید. /شوری٢۶»

«تمام پاداشها ، پیشرفتهای خاصی را برای دانش آموزان منعکس و تقویت می کند و نتایج مهمی را برای مدرسه و خانواده به همراه دارد. ^[11]»بنابراین گاهی لازم است که معلم بیش از آنچه شایسته دانش آموز است، تشویق برای او اعمال کند و با لطف به او علاقمندی را در او احیا کند.گاهی می توان در تنبیه به دیده چشم پوشی نگریسته شود یا تذکر غیر علنی داده شود. و یا حتی اگر دانش آموز، کوششی برای جبران اشتباه خود انجام داد ، از او بپذیریم . معلمی كه ملاك آزمون پايانی را معدل نمرات ارزشيابی مستمر می داند و از ارزشيابی مستمر به عنوان ابزاری برای جبران وياتكميل نمره پايانی مدد می جويد،اميدوانگيزه درس خواندن رادرفراگيران افزايش می دهد.

هـ) درجه بندی سوال

« "وَ لِكُلٍ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلوا" برای هر كس در برابر آن چه انجام داده‌اند درجاتی است./ سوره حجر٤٤»

«وماتجزون الا ماکنتم تعلمون، جز به کردارتان مجازات نمی شوید./صافات ٣٩»

 خداوند افراد را برحسب اعمالشان درجه بندی میکند، پس نباید دانش آموزان را بر اساس روابط فامیلی و آشنایی با دیگران طبقه بندی کرد. نمره و ارزشیابی نیز باید تمام فرآیند یادگیری را در برداشته باشد و به عبارت دیگر همه دانسته های او را ارزیابی کنیم و در طرح سوال باید تمام محتوای آموزشی را در نظر داشت.بخشهایی که توفیق دانش آموزان در آن بیشتر است، از نمره بیشتری نیز برخوردار باشد. همچنین از انواع سوال در آزمون استفاده شود . [در طرح سوال ، چه کتبی و چه شفاهی هدف از طرح سوال را در نظر داشته باشیم که:

١- آیا دانش آموز مطالب را فهمیده است ؟- پرسش سطح پایین«  lower orther »

٢- آیا پرسشها دانش آموز را به تفکر واداشته است ؟ پرسش سطح بالا«  hight orther »

پرسشهای واضح و تعامل فردی با دانش آموز ، معلم را مطمئن می سازد که بر عناصر کلیدی متمرکز شده است و در غیر اینصورت با تکرار سوال و در مراتب مختلف او را به جواب راهنمایی کند.چنانچه محصلی سوالی را بلد نبود ، از دیگری بپرسد و اگر همه در جواب دادن ناتوان باشند، خود پاسخ صحیح را ارایه کند تا در نهایت هدف از تدریس که همانا آموزش است،حاصل شود.^[12] لذا نباید فراموش کرد که افراد درک و فهم متفاوتی دارند اما نباید این تفاوت موجب ظلم بر آنها شود.

«معلمانی که اصل انصاف را درک می کنند، سوالات مناسب طرح می کنند. معلمان که اکثرا در سطح تحصیلی پایین آموزش می دهند، با این حال امتحانات خود را در سطوح بالاتر، طراحی می کنند، که منصفانه نیست.^[13]»

و) فعاليت‌های فوق برنامه

«لِیَجزیَهُمُ الله اَحسَنَ ما عَمِلوا وَ یَزيدَ هُم مِن فَضلِه " خداوند بهتر از آنچه انجام می‌دهند به ايشان پاداش دهد و از فضل خود به آنان بيافزايد. /نور٣۸ » [بر اساس مفاهیم درس، ضرورت تعریف فعالیتهای مکمل احساس می شود تا مفاهیم و مسائل تبیین خود. در هر درس ممکن است برای یک یا چند مساله به تهیه فعالیتهای مکمل نیاز باشد.][14]

می توان، پنج نمره برای فعاليت‌های فوق برنامه و پروژه‌ای «واحد كار» در نظر گرفت که در آيين نامه جديد امتحانات با اجرای آزمونهای مستمربه اين مطلب با عنوان پوشه کار اشاره شده اما به دلایلی نظیر، حجم محتوا یا کمبود وقت عملا فرصت اجرای آن نیست . در آيين نامة جدید براي اولين بار مفاهيم ارزشيابي مستمر، پرسش هاي تدريجي، فعاليت هاي خارج از كلاس مرتبط با درس و ارائة بازخوردهاي اصلاحي به دانش آموزان مطرح شده است .ارزشيابي پاياني نتايج و ارزشيابي مستمر فرآيند يادگيري را مورد بررسي قرار مي دهند و از نظر موضوع و هدف متفاوت هستند

در ارزشيابي مستمر دقت داشته باشيد كه اگر دانش آموز شما ، روز بعد از تدريس در رابطه با معني فلان شعر ، سخنراني داشت يا به صورت گروهي همان شعر را در قالب نمايش اجرا كردند ، اين هم فعاليت خارج از كلاس است و در ارزشيابي مستمر مي توان به آن نمره هم داد .

 واژه «ارزش‌يابی مستمر» به مفهوم رشد دهنده فراگیر، استفاده شود زيرا كه ارزش‌يابی مستمر بايد رشد دهنده باشد و فراگیر را برای برداشتن گامهای بعدی آماده کند.^[15]

همچنین میتوان با ارایه پروژه هایی که دانش آموزان بصورت گروهی آن را انجام دهند، زندگی گروهی را اصل قرار داد، که از اهداف آموزش و پرورش دوره راهنمایی است .^[16]

که آیات « وشاورهم فی الامر / آل عمران ۱۵۹» و «و امرهم شوری بینهم/ بقره ٣۸ » همین مطلب را سفارش میکند. همچنانچه تفسیر مجمع البیان در ذیل آیه فوق، مشورت را نوعی امتحان خوانده تا خیرخواه از بدخواه بازشناخته شود. اما نباید فراموش کرد که [دانش آموزان در جریان فعالیتهای فوق برنامه، در حال کسب علم تکوینی هستند نه علم حصولی و بیشتر حالت پایش دارد و رشد و پیشرفت و تحول در جریان آن ثبت می شود.[17]]

[نظامهای ارزشیابی سنتی، هر فرد را به تنهایی ارزیابی می کند، در حالیکه فرد در زندگی روزمره خود اجازه دارد با دیگران مشورت کند گروهی تصمیم گیری کند و ارتباط موثر برقرار کند تا بتواند بهتر زندگی کند. توجه به کار گروهی باید جای خود را در برنامه های آموزش و ارزشیابی بازکند تا به آنهاد اعتبار ببخشد.[18]]

ز) تشويق وتنبيه فعل نه فاعل،

«وَلِلـٰه العِزََّﺓُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنين عزّت از آن خدا و پيامبر(ص) و مؤمنين است. /منافقون۸ »

«لا یسخر قوم من قوم قومی مسخر نکند قومی  دیگر را/ حجرات۱١»

 ۱- حفظ حرمت و كرامت دانش‌آموز در راستای رشد او است و نظام ارزشيابی بايد آن را تقويت كند. ٢- در ارزش‌يابی و تشويق و تنبيه بايد «فعل»‌انجام شده مورد نظر باشد نه فاعل(انجام دهنده) زيرا اگر فقط فاعل تشويق شود،‌ دو اشكال به وجود می‌آيد اول آن‌كه فرد دچار عجب و تكبّر و يا رياكاری می‌شود و دوم آن‌كه ديگران نسبت به او احساس حسادت می‌كنند و در مقابل اگر فاعل تنبيه شود باعث شکسته شدن شخصيت وی شده كه نتايج تلخی به دنبال دارد؛ اما زمانی كه فعل مورد تشويق قرار گيرد، ديگران هم به انجام عمل تشويق می‌شوند و هنگامی كه فعل نکوهش شود،فاعل، احساس عزت و كرامت خود را نه تنها از دست نمی‌دهد بلكه شأن خود را اجلّ از آن عمل می‌داند و ديگران نيز از ارتكاب آن عمل اجتناب می‌كنند. ارزش‌يابی نبايد محملی برای انتقام شخصی و شکستن  شخصيت فردی و اجتماعی دانش‌آموزان باشد.بايد باور کنیم كه هر دانش‌آموز قابليت يادگيری و رشد را دارد به شرط آنكه ما به دنبال ضعف‌ها نباشيم، بلكه با شناسایی ضعف‌ها، از آنها، ابزاری برای پيشرفت بسازيم.

و در یک کلام، [ما نیازمند سیستم هایی از سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده حرمت نگاه کند. موهبتهای طبیعی و انسانی او را بسیار بیشتر از آموزشهای سنتی نشان دهد، بازخوردی مثبت و تکالیفی رشددهنده به او ارایه کند و باور داشته باشد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد.[19]]

ح) ارزشيابی کیفی

«یُزَكّيهِم وَ یُعَلِّمِهُمُ الكِتابَ وَ الحِكمَهَ و كتاب و حكمت بياموزد و پاكيزه‌شان كند. بقره/ ۱٢٩آل‌عمران/ ١۶٤ »

این جمله‌، دعای حضرت ابراهيم(ع) است كه در آن تزکیه بر تعلیم مقدم است؛ تزكيه و تعليم مهمترین هدف ارسال رسل بوده است . در مكتب انبياء به پرورش روحی و آموزش فكری در كنار بينش و بصيرت،  در هر شرايط محيطی توجه شده است. از اين آيه چنين برداشت می‌شود كه «آموزش» و «پرورش» يك مقوله هستند اما در عمل مانند دو چشم در يك سر هستند كه بايد يك چيز را ببينند نه دو چيز را، اگرچه از لحاظ جايگاه رتبی، پرورش مقدم بر آموزش است اما اين دو همواه لازم و ملزوم يكديگرند. نظام ارزشيابی صحيح به موازات سنجش ميزان اطلاعات و دانش فرد، كيفيت ميزان علاقه‌مندی و مشاركت كودك يا نوجوان را مورد بررسی قرار می‌دهد اين مساله تا آن‌جا اهميت دارد كه بايد گفت: نظام آموزشی نبايد عالم بی عمل و بی تعهد تربيت كند زيرا ضررش از منفعتش بيش‌تر است. آموختن برای زيستن است «شعار سازمان جهانی یونسکو در سال 2000» «زيستن فردی» و «زيستن اجتماعی» و ارزش‌يابی بايد در اين راستا نسبت به ارزيابی از تغييرات نگرشی در دانش‌آموز اطمينان حاصل كند.

ط) جایگاه ارزشيابی مستمر در روزآمدی آموزش و پرورش

« كُلَّ یَومٍ هُوَ فی شَأن، خداوند هر روز را به كاری است./ الرحمن  ٢۹ »

خلقت خداوند دائم و مستمر است و هر روز و هر زمان طرح تاز‌ه‌ای را ابداع میكند و هر روز طبق حكمت و نظام احسن،‌ پديده‌ تازه‌ و آفرينش و حادثه‌ جديدی دارد. پرده‌های يأس و نا اميد را از ذهن و دل ما كنار می‌زند. - هر روز انسان با روز قبل و روزهای بعدش متفاوت است و پيوسته در حال دگرگونی و تحول است به همين دليل، قضاوت و ارزش‌يابی از افراد، تنها به واسطه‌ گذشته‌ خوب يا بدشان، صحيح نيست و اين قضاوت غلط چه بسا برای فرد يا اجتماع، زيان‌های جبران‌ناپذيری را به وجود آورد از خطاهايی كه در نظام ارزشيابی رخ می‌دهد، معلم به دلايل متعدد كه هيچ ربطی به درس دانش‌آموز ندارد، نمره او را زياد يا كم می‌كند، به طور مثال چون قبلاً دانش‌آموز شروری بوده و يا چون در فلان درس نمره‌ خوبی آورده، در اين درس هم نمره‌ خوبی می‌گيرد با توجه به اين روايت نبوی كه« هركس امروزش از ديروزش بهتر باشد، رستگار است؛ ارزشيابی بايد توان مشخص كردن وضعيت لحظه به لحظه فراگيران را مورد ارزيابی قرار دهد.

 

ی) « لا نُكَلِّفُ اللهُ نَفسًا اِلّا وُسعَها  ‌هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمی‌كنيم؛ اعراف/ ٤٢»

 گرچه مطلوبيت در انجام همه‌كارها، شايسته است اما در عمل، هر كس به اندازه‌ توانش مسئول است. حتی تكاليف الهی نیز طاقت فرسا نيستند و خداوند در دين برای ما تنگنا و فشار قرار نداده است.  اگر خدای مهربان بر ما تكليفی كرده به اندازه توانايی ماست و گر چه از توان خود بهره كافی نبرده‌ايم اما خداوند اعمال شايسته را به هر اندازه كه باشد از ما می‌پذيرد و پاداش می‌دهد. بنابراین ١- تكاليف دانش‌آموز بايد در حد توان او بوده و معنادار باشد. ٢- ارزشيابی نبايد به رتبه بندی فراگيران بيانجامد بلكه هر كسی كه تلاش كرده، مستحق پاداش است. ٣­- كيفيت يادگيری نبايد فدای كميت شود بلكه بيش از همه بايد به سازندگی و رشد دهنده بودن شيوه‌ ارزش‌يابی توجه كرد. از این رو شایسته است که محتوای آموزشی متناسب با شیوه های فعال آموزشی مورد بازنگری قرار گیرد.

 ک) فرايند محوری، اصل مهم ارزشيابی پيشرفت تحصيلی

 «وَ اَن لَيسَ للاِنسانِ اِلّا ماسَعی برای انسان، بهره‌ای جز از طريق سعی و كوشش او نيست./ نجم٣۹ »

 ١- هر كس مسؤول اعمال خويش است. ٢- هر كسی در آخرت برزیگر همان سعی و كوشش خودست. ٣- خدا به هركس در برابر عملش جزای كامل می‌دهد و سختی او را به آسانی تبديل می‌كند.

نكته: ١- سعی و تلاش در راه تحصيل، تنها عامل اصلی موفقيت است.٢- نمره ارزش يابی بايد به سعی و تلاش دانش آموز داده شود و نه فقط به ورقه او. ٣- نتيجه‌ خوب يا بد ارزش‌يابی با معلم نيست بلكه حاصل تلاش فراگير است. ٤- با سعی و تلاش می‌توان سختی‌ها را به آسانی تبديل كرد.

ل) يافته های دروس، محور نظام ارزشيابی اثربخش

آيه : « قُل هَل یَستَوی الَّذينَ یَعَلَمَون َوَ الذََّين لا یَعلَمونَ اِنَّما یَتَذَكَّرُ اُولُوا الاََلبابِ ،بگو: آيا كسانی كه می‌دانند با كسانی كه نمی‌دانند برابرند. تنها خردمندانند كه پندپذيرند./ زمر 9  »

آنان كه عالم‌اند از جاهلان بهترند به شرطی كه دارای معرفت و طاعت الهی باشند. آنان كه می‌دانند بار مسئوليتشان سنگين‌تر است (هم نسبت به خود و هم اجتماع)

اگر علوم رسمی و مدرسه‌ای با اين همه ساز و برگ و هزينه‌های سنگين، منتج به معرفت و طاعت الهی نشود «قيل و قالی» بيش‌ نيست؛ نظام ارزش‌يابی صحيح بايد به حيطه‌های نگرشی (عاطفی) توجه كند. معلم آنچه را كه درس داده از شاگردان بخواهد و انتظار عمل به آن را داشته باشد اما آن چه را كه نگفته ويا يقين ندارد كه بچه‌ها می‌دانند از آن‌ها نپرسد اما وقتی كه دانسته عمل نكنند معلم حق دارد برخورد مناسب انجام دهد.

م) معلم يا نمره ارزشيابی

«فبشره بمغفره و اجرکریم/ یس١١ »

معلم می‌تواند با تشخيص خود كه مبتنی بر عقل، حكمت، تجربه و معطوف به شناخت كامل اهداف اصلی تعليم و تربيت كه مهمترين آن، اصل هدايت و رستگاری دنيوی و اخروی انسان است در نمرات ارزش‌يابی دانش‌آموزان اعم از مرحله‌ای يا پايانی تغييرات كلی يا جزيی بدهد. اين مطلب از آن نظر مهم است كه اغلب اتفاق می‌افتد كه دانش‌آموز يا دانش‌آموزانی به دلايل متعدد نمی‌توانند در يك امتحان نمره‌ خوبی به دست آورند و چه بسا كه همين امر در سرنوشت فرد تأثير منفی بگذارد، معلم بايد بتواند شرايط را درك و تغيير لازم را اعمال كند البته اين مطلب به اين معنا نيست كه مجوز بر سهل‌انگاری و بی عدالتی بدهيم بلكه منظور عمل به وظيفه بر اساس حكمت است. مهمترين عامل در هر يك ازبرنامه‌های درسی و فوق برنامه معلم است؛ نظام تعليم و تربيت ارزشيابی بايد زمينه سازی لازم را در واگذاری هرچه بيشتر اين امر فراهم آورد؛ هرچند در سال‌های اخير شاهد اين گونه تغييرات بوده‌ايم اما تحقق كامل اين امر، نيازمند ايجاد و تقويت آموزش‌ها و مهارت‌های كافی در معلومات است.

ن) استفاده از انواع سوال

«انماالاموالکم و الاولادکم فتنه/ انفال ٢۸»

«ولنبلونکم بشی من الخوف و الجوع و نقص من اموال و الانفس و الثمرات / بقره ١۵۵ »

خدا در آیات فوق به آزمایش و امتحان از بندگان اشاره میکند. و بنا به سنت استمهال و استدراج، هر فرد و گروه را به نوعی مورد آزمایش و امتحان قرار میدهد.یکبار از اموال و اولاد به عنوان وسیله امتحان سخن گفته و یکبار به ترس و گرسنگی اشاره فرموده است،و در تفسیر روض الجنان آمده «که اصل فتنه، اختبار و امتحان است» .

برای آنکه آموخته ها در ذهن فراگیر ثبت شود، باید آن مطلب را در موقعیتهای مناسب بکار برد. به این اعتبار در کلاس درس و ارزشیابی نیز باید از انواع سوال استفاده کرد.چرا که هرکس به تناسب خویش در یکی از انواع امتحان میتواند خود و توانایی هایش را نشان دهد و فرصتهای متنوع یادگیری، را برای دانش آموز ان ایجاد میکند که اگر بدرستی هدایت شوند، از موثرترین شیوهها، در فرآیند آموزش و پایدار کردن آموخته های دانش آموزان در حیطه های مختلف دانش، مهارت و نگرش می باشد. و چنانچه از این موضوع غفلت شود ،  گویی یکی از حقوق دانش آموز نادیده گرفته شده است . [همچنین معلمان می توانند یک نمونه آزمون با انواع متنوعی از سوال را برگزار کرده و دانش آموزان را با انواع سوال آشنا کنند.[20]]

نتيجه
١- ارزشيابی صحيح از منظر قرآن بايد رشد دهنده و سازنده باشد. وآنچه باعث اين اتفاق میشود آن است كه عملكرد و كاربرد نتايج ارزشيابی و نحوه استفاده از آن، مدنظر معلمان باشد نه افزايش تعداد دفعات آزمون‌ها؛ در اين صورت است كه فرايند ارزشيابی می‌تواند گامهای بعدی آموزش را يكی پس از ديگری مشخص كند.

٢- نقش معلمان در اثربخشی فرايند و نتيجه ارزشيابی پيشرفت تحصيلی غيرقابل انكار است؛ از اين رو تقويت جايگاه اجتماعی معلمان در مرحله اول و افزايش بنيه علمی و مهارتی ايشان در مرحله دوم بايد سرلوحه تمامی برنامه‌ها و فعاليت‌ها باشد.

 ٣- توجه به ارزش‌يابی كيفی و توصيفی در كليه پايه‌ها به ويژه دوره ابتدايی باعث می‌شود كه ارزش‌يابی پيشرفت تحصيلی به جای تهديد به يك فرصت برای جبران و افزايش امتياز تبديل شود. در این فرایند نقش معلم عبارتست از فراهم ساختن شرایط و امکانات لازم در جهت تغییرات لازم در رفتار دانش آموزان.

٤- ارزشيابی فعلی آرامش و آسايش فكری كودكان را به شدت تهديد می‌كند؛ معلمانی هستند كه همواره از اين فرصت برای كنترل كلاس درس و به عبارتی سرپوش گذاشتن بر ناتوانی‌های خود، به عنوان سلاح استفاده می‌كنند؛ برنامه‌ريزان درسی و متوليان امر ارزشيابی بايد ضمن بازنگری در اين مسئله در روش‌های ارزش يابی تغييرات لازم را اعمال كنند.در ارزش‌يابی آخر سال نبايد صرفاً‌ به آزمون پايانی توجه شود، بلكه نمرات مستمر هم بسيار مهم و تأثيرگذارند.

5. حجم محتوای درسی نیز باید در ارزشابی مورد توجه قرار گیرد. محتوای آموزشی مورد تجدید نظر قرار گرفته و با کاهش مطلب بر تکرار و تمرین تاکید شود تا هم محصل فرصت اندیشه و بازاندیشی مطلب در موقعیت های مختلف را داشته باشد و هم معلم نیز فرصت کافی برای تدریس و راهنمایی.

 

کلید واژه

1.      سنجش (Assesmint) تحلیل جامع و چند وجهی از عملکرد با تاکید بر مشاهده رفتار همه جانبه دانش آموز است.

2.      ارزشیابی (Evaluation) فرآیند نظامدار و سیستماتیک برای جمع آوری و تحلیل و تغییر اطلاعات به منظور اینکه آیا اهداف مورد نظر تحقق یافته و یا در حال تحقق است؟ تا چه میزانی؟

3.      ارزشیابی مستمر (Continued Evalution) فرآیند منظمی است برای تعیین و تشخیص عملکرد دانش آموزان در رسیدن به هدفهای آموزشی و تصمیم گیری در این زمینه که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوشش های محصل در مسیر فرآیند مورد نظر قرار داشته اند یا خیر؟ و آیا منجر به کسب بازده مطلوبی گردیده اند یا خیر؟

4.      اندازه گیری (Measurement) عبارتست از تعیین یک شاخص عددی بر اساس قوانین از پیش ساخته برای صنعت مورد اندازه گیری

5.      امتحان (Examination) به نقل از اف . ام . فرد (1995) عبارتست از تعدادی سوال که به صورت گزینشی تصادفی از جامعه ای از سوال ها تهیه می شود.

6.       آزمون (Test) وسیله ای عینی و محاسبه شده برای اندازه گیری نمونه ای از حالات و رفتار معین فرد یا افراد خاص به کار می رود.

منابع تحقیق:

* آيين‌نامه امتحانات دوره‌های ابتدايی و راهنمايی تحصيلی ( امتحانات دو نوبته )،

* قرآن ترجمه اسدالله مبشری،

تفسیر قرآن اثر:مرحوم الهی قمشه‌ای،

تفسیر پرتوی از قرآن آیت الله طالقانی،

 تفسیر مجمع البیان،

تفسیر روض الجنان ابوالفتح رازی ،

 آزمون در خدمت آموزش/ طاهره رستگار/ نشر منادی تربیت/ ١٣۸٣

 سنجش و اندازه گیری/ حسین لطف آبادی/ ١٣۷۵،

پژوهش نامه آموزشی/ دکتر محمد عطاران/ بهار ۸۵

معلم اثربخش/ دکتر محمد امینی / انتشارات مدرسه/ 1380

طاهره رستگار / شیوههای عملی در ارزشیابی / ویژه نامه علوم/ ۱٣۸۰

منوچهر فضلی خانی /

چهار گام اساسی در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی / فرشته موسوی/ نشر عابد/ ۱٣۸٣

راهبردهای جدید آموزشی در هزاره سوم/ حسنعلی بختیار نصرآبادی/ رضا علی نوروزی / نشرسماقلم / 1382

اینترنت :سایت ارزسیابی مستمر

سنجش و یادگیری/ عزت اله اناری/ مریم سیف نراقی/ انتشارات معین / 1371

حوزه آموزشی اهمیت و ضرورت ارزشیابی/ سازمان آموزش و پرورش اصفهان/ دیماه 86

فاطمه قاسم زاده / روزنامه اعتماد/ 2 بهمن 86

---

[1]. «چهار گام اساسی در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، فرشته موسوی ، نشر عابد ۱٣۸٣»

[2] . سنجش و ارزشیابی – عزت اله اناری- مریم سیف نراقی- انتشارات معین 1371

[3] . حسین لطف آبادی، سنجش و اندازه گیری 1375

[4] . سنجش و ارزشیابی – نادری عزت، 1375

[5] . ارزشیابی در خدمت آزمون- طاهره رستگار- منادی تربیت ، 1383

[6] . اهمیت و صورت ارزشیابی/ سازمان آموزش و پرورش اصفهان/ دیماه 86

[7] . راهبردهای جدید آموزشی در هزاره سوم / حسنعلی بختیار نصرآبادی/سما قلم 82

[8] . (دکتر محمد عطاران، پژوهش نامه آموزشی، بهار 1385، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش»

[9] . حسنعلی بختیار /راهبردهای آموزش در هزاره سوم»

[10] . فاطمه قاسم زاده/ روزنامه اعتماد/ ص 8/ 2 بهمن 86

[11] . آموزش در هزاره سوم / حسنعلی بختیار»

[12] . (( دکتر محمد امینی، معلم اثربخش، ١٣۸۰، انتشارات مدرسه))

[13] . ( راهبردهای جدید آموزشی/ حسنعلی بختیار/82/سما قلم)»

[14] .راهنمای تهیه فعالیت های مکمل ، منوچهر فضلی خانی و همکاران / منادی تربیت / 1382

[15] . اینترنت سایت ارزشیابی مستمر

[16] . «منوچهر فضلی خانی » ارزشابی از فرآیندهای کیفی در مدارس / آزمون نوین / 1383

[17] .راهنمای تدوین فعالتی های مکمل/ منوچهر فضلی خانی/ منادی تربیت 1382

[18] . طاهره رستگار ، شیوههای عملی در ارزشیابی ، ویژه نامه علوم ۱٣۸۰

 

[19] . طاهره رستگار ، ارزشیابی در خدمت آموزش

[20] . تعمیق یادگیری / علی محمد یاراحمدی / رشد تکنولوژی آموزشی/ دیماه 86

اولین حساب

ما برای نماز چه کرده ایم؟

1- نماز ،مهمترین رکن شریعت مقدس است و به تبع آن اساس نظام آموزش و پرورش نیز بر پایه مفاهیم معنوی آن تنوع و تکامل    می یابد و سالهاست که بخشنامه های متعدد به منظور برگزاری نماز جماعت در مدارس صادر میشود اما در عمل نه تنها برای ترویج فرهنگ نماز حاصلی نداشته  بلکه عملکرد و شیوه برخورد ما باعث دلزدگی و فرار دانش آموزان از فریضه واجب شده است.

2- به اعتقاد کارشناسان، دوره راهنمایی تحصیلی ، دوره پرورش خصایل و شخصیت افراد و دوره انتخاب آگاهانه  مسیر زندگی است.

3- دانش آموزانی که نشستن در کلاسهای 45 دقیقه ای دوره ابتدایی را تجربه کرده اند، نشستن در کلاسهای 90 دقیقه ای دوره راهنمایی را چندان تاب نیاورده  و دقایق آخر هر وقت کلاس را به کسالت میگذارنند و برای معلم نیز وقت سوخته است.

با توجه به موارد پیش گفته ،پیشنهاد میشودچنانچه کلاسهای درسی این دوره به 80 دقیقه تقلیل پیدا کند ، در هر روز یک زمان 30 دقیقه ای ایجاد میشود که اگر به اقامه نماز جماعت در مدرسه اختصاص پیدا کند هم به نوعی تکمله معنوی کلاسهای رسمی درس  است ، هم فرصتی که در آخر جلسه به کسالت میگذرد، به نشاط روحی معلم و محصل می انجامد و هم آنکه دانش آموزان به انتخاب خود در صف نماز جماعت حاضر شده اند نه به اجبار و ترس از قانون مدرسه و در آخر خاطره خوشی برای او میماند که  میتوان خستگی دنیای مادی زده را در پناه نماز و معنویت آن با طراوت ساخت.